Kiến trúc đa giác quan: Âm thanh trở thành lớp vật liệu mới của không gian

Tại Venice Biennale 2025, gian hàng Luxembourg không trưng bày những bản vẽ hay mô hình mà trưng bày âm thanh. "Sonic Investigations" đặt ra câu hỏi táo bạo: điều gì xảy ra khi kiến trúc sư lắng nghe thay vì nhìn? Và liệu tiếng ồn của con người có đang xóa bỏ ngôn ngữ của tự nhiên trong kỷ nguyên Anthropocene?

Khi kiến trúc bắt đầu bằng đôi tai

Kiến trúc truyền thống thường được thiết kế xoay quanh thị giác. Tỷ lệ, ánh sáng, hay hình khối đều là những ngôn ngữ riêng của đôi mắt. Thế nhưng, con người không trải nghiệm không gian chỉ bằng cái nhìn. Tiếng bước chân khẽ vang trên sàn gỗ, tiếng dội trầm bổng dưới vòm nhà thờ, hay tiếng gió lùa qua khe cửa... tất cả những thanh âm ấy định hình cảm giác "thuộc về" một không gian sâu sắc không kém gì những gì ta trông thấy. 

"Sonic Investigations" khởi đầu từ nhận thức đó. Dự án do nhóm kiến trúc sư Luxembourg thực hiện, lấy âm thanh làm công cụ điều tra thay vì thị giác, không phải để tạo ra hiệu ứng âm nhạc, mà để đọc và phản ánh lại dấu ấn của con người lên hệ sinh thái.

Âm thanh như một lớp vật liệu

Khái niệm cốt lõi của dự án nằm ở một luận điểm đơn giản nhưng cấp tiến: âm thanh không phải là phụ kiện của không gian mà âm thanh là vật liệu của không gian. Giống như bê tông quyết định sức chịu tải, hay kính quyết định mức độ thấu quang, âm thanh quyết định cách một không gian "cảm thấy" từ bên trong.

Điều này không chỉ là triết lý. Nó có ứng dụng thực tiễn: thiết kế âm học của một bệnh viện ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ hồi phục của bệnh nhân. Độ vang của một lớp học tác động đến khả năng tập trung của học sinh. Kiến trúc âm thanh, vì thế, không phải xa xỉ phẩm mà là yếu tố sức khỏe.

Anthropocene: Kỷ nguyên con người áp đảo tự nhiên bằng tiếng ồn

"Sonic Investigations" đặt vấn đề âm thanh trong một bối cảnh lớn hơn - Kỷ Nhân Sinh (Anthropocene), thời đại mà hoạt động của con người đã trở thành lực lượng địa chất chi phối hành tinh. Ô nhiễm tiếng ồn là một trong những dấu vết rõ nét nhất: âm thanh nhân tạo đã xâm chiếm gần như toàn bộ các hệ sinh thái âm thanh tự nhiên còn lại trên Trái Đất.

Các nhà nghiên cứu ghi nhận rằng tiếng ồn đô thị và công nghiệp làm gián đoạn hành vi giao tiếp của nhiều loài động vật, từ cá voi đến chim rừng. Soundscape, bức tranh âm thanh của một địa điểm, đang biến đổi nhanh hơn nhiều so với bức tranh thị giác của nó. Chúng ta thấy một khu rừng vẫn còn đó, nhưng âm thanh của khu rừng đó có thể đã thay đổi hoàn toàn.

Dự án tại Venice không cố đưa ra giải pháp. Thay vào đó, nó làm điều khó hơn: buộc người xem nghe thấy những gì đang mất đi.

Từ triển lãm đến ngôn ngữ thiết kế mới

Venice Biennale luôn là cái nôi thử nghiệm những ý tưởng kiến trúc định hình cho cả thập kỷ kế tiếp. Tại kỳ triển lãm thứ 19, với chủ đề "Intelligens" đầy tính gợi mở về mối giao thoa giữa trí tuệ tự nhiên và nhân tạo, các dự án như Sonic Investigations đã ra đời. Chúng đặt ra một câu hỏi cốt lõi: Làm thế nào con người có thể "đọc" và tương tác trực tiếp với môi trường xung quanh bằng những phương thức hoàn toàn mới?

Trong bối cảnh đó, kiến trúc đa giác quan không còn là một nhánh thực nghiệm của thiết kế. Nó đang dần trở thành một yêu cầu đặc biệt khi các tiêu chuẩn công trình xanh quốc tế bắt đầu tính đến chất lượng âm thanh bên cạnh năng lượng và vật liệu.

Không gian lắng nghe, một năng lực thiết kế bị bỏ quên

Điều Sonic Investigations thực sự đặt ra không phải là "hãy thiết kế không gian âm thanh hay hơn". Nó đặt ra một câu hỏi sâu hơn về năng lực cảm thụ của kiến trúc sư: Bạn có thực sự hiểu một địa điểm nếu chưa bao giờ lắng nghe nó?

Đây là kỹ năng hiếm gặp trong đào tạo kiến trúc truyền thống. Các trường vẫn dạy sinh viên đọc bản vẽ, không dạy họ đọc soundscape. Phân tích âm học thường được giao cho các kỹ sư chuyên biệt, tách rời khỏi quyết định thiết kế từ đầu.

Sonic Investigations gợi ý rằng sự tách rời đó chính là một phần nguyên nhân khiến nhiều không gian đương đại, dù đẹp về mặt thị giác nhưng lại cảm thấy trống rỗng hoặc gây bất an khi thực sự sử dụng.

Bắt đầu từ đâu nếu bạn muốn thiết kế đa giác quan?

Với các kiến trúc sư và nhà thiết kế muốn tiếp cận hướng này, một số điểm khởi đầu thực tế:

• Soundwalk — đi bộ khảo sát địa điểm bằng tai, ghi chép âm thanh như ghi chép không gian

• Acoustic mapping — lập bản đồ âm thanh của một khu vực, xác định nguồn phát và vùng chịu tác động

• Thiết kế dựa trên tầng số — lựa chọn vật liệu bề mặt không chỉ dựa trên thẩm mỹ mà còn dựa trên hệ số hấp thụ âm

• Phối hợp sớm với kỹ sư âm học — không phải ở giai đoạn hoàn thiện, mà từ khi hình thành concept

Những công cụ này không mới, chúng tồn tại rải rác trong các chuyên ngành khác nhau. Điều Sonic Investigations làm là gom chúng lại thành một tư duy thiết kế thống nhất.

Âm thanh là ký ức của không gian

Có một điều mà các không gian đáng nhớ nhất trong lịch sử kiến trúc đều có chung: chúng để lại ký ức âm thanh. Âm vang của Pantheon. Tiếng nước trong sân vườn Alhambra. Sự im lặng nặng nề của một bunker bê tông. Không ai ghi nhớ những không gian đó chỉ bằng hình ảnh.

Sonic Investigations nhắc nhở rằng thiết kế đa giác quan không phải xu hướng mới, nó là điều kiến trúc vĩ đại đã luôn làm, dù không ai đặt tên cho nó. Điều mới là chúng ta đang bắt đầu làm điều đó một cách có chủ đích, trong thời điểm hành tinh đang cần kiến trúc sư lắng nghe nhiều hơn bao giờ hết.